Веднаш откако странските медиуми известија за туристичкиот брод „Hondius“ и случаите на заразени патници со хантавирус, на социјалните мрежи и онлајн медиумите започна голем бран дезинформации. Искористувајќи го интересот и загриженоста на јавноста, сè уште под влијание на искуството од пандемијата на ковид-19, различни актери ширеа лажни тврдења претставувајќи го хантавирусот како нов и непознат вирус, иако тој е познат со децении.
Секој сомнителен или потврден случај на хантавирус во светот беше проследен со бран алармантни извештаи, сензационалистички наслови и непроверени тврдења што брзо се ширеа низ медиумите и социјалните мрежи во земјата. Наместо информирање засновано на факти, дел од јавноста се соочи со дезинформации кои поттикнаа несигурност, паника и погрешни претстави за реалниот ризик од болеста.
Кога информацијата се објавува без проверка, последиците можат да бидат подеднакво сериозни како и кризата за која се известува
За време на известувањето за хантавирусот кружеа неосновани тврдења, неточни интерпретации и наслови што предизвикуваа страв кај граѓаните.
„Смртоносен вирус на крузер: меѓу патниците и државјанин на Црна Гора, бродот под карантин кај Африка“. Само во овој наслов се употребени три збора кои кај јавноста создаваат силни асоцијации на алармантна ситуација: „вирус“, „смртоносен“ и „карантин“. Колективната меморија го враќа читателот во периодот на пандемијата на коронавирусот, а паралелата што се создава неизбежно предизвикува загриженост.
И објавите на медиумите подолу отвораат прашања, креваат тревога и го претставуваат хантавирусот како смртоносен и исклучително опасен вирус, без да се потпрат на информации од експерти или релевантни институции.
„Најопасниот хантавирус е откриен во Србија. Ова е стапката на смртност и неговото име“. Насловот отвора прашања, создава страв, но не нуди одговори.
Иако експертите од оваа област сè уште не зборуваа за потребата од вакцина, дел од медиумите почнаа да алудираат дека вакцината е неопходна и дека нејзиниот развој ќе трае со години. И во овој случај беше очигледен обидот да се создаде паралела со пандемијата на ковид-19.
Меѓу манипулативните содржини кружеа тврдења за повторно воведување на изолации и задолжителни кампањи за вакцинација, беше преувеличен бројот на заразени и жртви во различни земји, а се споделуваа и фотографии создадени со вештачка интелигенција, кои лажно беа претставувани како автентични снимки.
Паралелно се промовираа и „чудотворни лекови“ и теории на заговор, вклучително и познатиот наратив „Plandemic“, според кој глобалните елити намерно создаваат пандемии за да го контролираат населението. Покрај тоа, се ширеа и неосновани тврдења кои ги поврзуваа вакцините против ковид-19 со појавата или ширењето на хантавирусот.
Науката наспроти бранот паника
Медиумскиот експерт, новинар и граѓански активист Петрит Сарачини од Институтот за медиуми и аналитика (ИМА) вели дека анализите што ги направиле покажуваат оти темите поврзани со јавното здравје се меѓу најизложените на манипулации, бидејќи директно ги засегаат стравот, несигурноста и емоциите на граѓаните.
„Последиците можат да бидат сериозни. Во случајот со хантавирусот, за среќа, сè уште нема регистрирани конкретни случаи во земјата, но ширењето на дезинформации може да предизвика непотребна паника, да ги преоптовари здравствените институции со неосновани барања, но и да ја намали довербата на граѓаните во официјалните препораки. Во вакви ситуации, дезинформацијата не е само медиумски проблем, таа може да стане проблем на јавното здравје, како што се покажа за време на пандемијата на ковид-19, кога дел од граѓаните не веруваа дека вирусот постои и ги доведуваа во опасност не само себеси, туку и луѓето околу нив,“ изјави Сарачини.
Соочени со бранот дезинформации и известувањата што поттикнаа страв кај граѓаните, беше неопходно да се огласат најкомпетентните експерти од оваа област. Епидемиолози и експерти за јавно здравје јавно настапија за да ги разјаснат фактите, да ги демантираат неоснованите тврдења и повторно да ја насочат јавната дебата во рамките на научните докази.
Професорот и епидемиолог Драган Даниловски се залага за ова на неколку наврати. Тој вели дека во современи услови, борбата против епидемиите сè повеќе подразбира и борба против таканаречената „инфодемија“, прекумерно ширење на неточни или погрешно интерпретирани информации. Како епидемиолог, за него ваквите ситуации значат дополнителна работа која се сведува на демантирање неточни информации и објаснување зошто одредени тврдења не се засноваат на научни докази.
„Во случајот со хантавирусот, споредбите со коронавирусот беа научно неосновани. Станува збор за сосема различни вируси, со различен начин на пренесување и различен епидемиолошки потенцијал. Хантавирусите не се пренесуваат лесно од човек на човек, туку најчесто преку контакт со излачувања од инфицирани глодари. Затоа создавањето впечаток дека се наоѓаме пред „нова пандемија“ не само што не е точно, туку може да ја наруши способноста на јавноста рационално да ги проценува здравствените ризици”, тврди Даниловски.
Тој објаснува дека меѓу дезинформациите кои се ширеа најчесто се повторуваа дека хантавирусот лесно се пренесува од човек на човек, дека постои опасност од пандемија слична на ковид-19, дека институциите кријат информации; или дека секој регистриран случај претставува доказ за неконтролирано ширење на инфекцијата. Ниту едно од овие тврдења не одговара на научните сознанија.
„Последиците од ваквите дезинформации се подлабоки отколку што изгледа на прв поглед. Кога граѓаните постојано се изложени на контрадикторни информации, постепено ја губат способноста да разликуваат проверени факти од шпекулации. Во услови на информациски хаос, дури и добронамерните граѓани тешко можат да разликуваат веродостојни од неверодостојни извори. Со текот на времето, тоа може да доведе до општа недоверба, не само кон здравствените институции, туку и кон лекарите, научниците и експертите”, објаснува епидемиологот Даниловски.
Дезинформацијата има професионална цена
Анализите, како што објаснува Сарачини, утврдиле дека порталите кои не ги почитуваат професионалните стандарди често преземаат содржини од анонимни страници или непроверени извори, создавајќи синџирен ефект, при што истата неточна информација повторно се објавува на десетици страници и погрешно се доживува како веродостојна само затоа што се појавува на многу места.
„Еден од главните проблеми е што дезинформациите најчесто се градат врз реален факт. На пример, вистина е дека хантавирусот постои и може да се пренесе од глодари. Такви случаи имало и во Македонија пред неколку години. Но, манипулацијата започнува кога на тој факт ќе му се додадат неосновани тврдења, како на пример дека вирусот масовно се шири во земјата, дека властите го кријат бројот на случаите или дека станува збор за „нова пандемија“. Овие наративи не се поткрепени со научни докази, туку создаваат паника и недоверба“, објаснува тој.
Според нашиот соговорник, борбата против дезинформациите не е одговорност само на новинарите. Таа бара соработка меѓу медиумите, институциите, дигиталните платформи и самите граѓани, она што во светот се нарекува „whole of society approach“, односно „сеопфатен општествен пристап“.
„И граѓаните треба да развијат култура на проверка на информациите. Тоа е доста тешко, особено денес, кога под влијание на технологијата и социјалните мрежи имаме сè помалку концентрација и трпение внимателно да ги читаме и прифаќаме информациите. На обуките што ги спроведуваме за медиумска писменост нагласуваме дека граѓанинот не треба да биде само пасивен потрошувач на информации, туку и активен проверувач. Еден клик или едно споделување може да придонесе за ширење на дезинформација, но исто толку може да помогне и во нејзиното запирање“, вели Сарачини.
На крајот, најважната битка не се води меѓу човекот и вирусот, туку меѓу фактот и дезинформацијата. И во таа битка, проверената информација останува најсилната вакцина против паниката.
Медиумите имаат клучна улога во спречувањето на ширењето на дезинформациите, а медиумската писменост на читателите е од огромна важност за препознавање на истите.
Aвторка: Фатлуме Дервиши
Содржината на оваа анализа е исклучителна одговорност на Платформата за истражувачко новинарство и анализи – ПИНА и не мора нужно да ги одразува ставовите на Центарот за граѓанско образование (CCE/CGO), Хелсиншкиот комитет за човекови права во Србија (HCHRS), Хелсиншкиот комитет за човекови права во Северна Македонија (MHC), Тиранскиот центар за новинарска извонредност во Албанија (TCJE), Атлантската иницијатива во Босна и Херцеговина (AI), Европската Унија и Министерството за регионален и инвестициски развој и соработка со невладините организации на Владата на Црна Гора.
Оваа анализа се реализираше во рамките на проектот „Зајакнување на младите новинар(к)и и новинарките за медиумската писменост, одговорната употреба на вештачка интелигенција и новинарството насочено кон решенија“, што го спроведува Платформата за истражувачко новинарство и анализи – ПИНА Скопје.
Проектот е поддржан во рамките на пошироката програма „MedIA-Lit“, предводена од Центарот за граѓанско образование (CCE/CGO) во партнерство со Хелсиншкиот комитет за човекови права во Србија (HCHRS), Хелсиншкиот комитет за човекови права во Северна Македонија (MHC), Центарот за новинарска извонредност во Тирана (TCJE) од Албанија и Атлантската иницијатива (AI) од Босна и Херцеговина, со финансиска поддршка од Европската Унија и кофинансирање од Министерството за регионален инвестициски развој и соработка со невладини организации на Владата на Црна Гора.
