Кога 48-годишниот Ацо од Скопје легнал на болничкиот кревет во една од Скопските клиники единственото нешто што го интересирало било дали промената што лекарите ја виделе на снимките е малигна. Му била земена биопсија од ткиво, рутинска процедура што годишно ја поминуваат илјадници пациенти.
„Ми рекоа дека примерокот ќе оди на анализа. Потпишав согласност, но никој не ми објасни што се случува со тоа ткиво по испитувањето. Дали се уништува? Дали се чува? Дали може да се користи за нешто друго?“, прашува тој.
Неговите дилеми се засилиле по информациите што неодамна излегоа во јавноста – дека во белешките на контроверзниот американски финансиер Џефри Епстин се споменуваат „мозоци“ од Македонија, кои наводно завршиле на американски универзитети за научни истражувања. Иако засега нема официјална потврда за незаконитост или за конкретни институции од земјава, самото споменување отвори лавина прашања: дали и како биолошки материјал од македонски пациенти може да заврши во странство?
На социјалните мрежи имаше лавина реакции, а дел од коментарите гласеа:
„Интересно што во документот се споменуваат само „мозоци“ од Македонија. Зошто нема и од развиени земји?“
„Покажете ги извозните документи, па да веруваме.“
„Освен мозоци, и други органи да не праќавте „легално“? Срамота.“
Иако овие реакции често се напишани во афект и без докази, тие откриваат нешто многу поважно – длабока недоверба во системот и недоволна информираност за тоа како се управува со биомедицинските примероци во земјава.
Што претставуваат биомедицински примероци и кој ги истражува?
Денес, во македонскиот здравствен систем постапките за собирање, обработка и користење на биолошки материјали како што се крв, ткива и други примероци, функционираат како дел од редовниот здравствен и научен систем, со јасни правила и закони. Примероци се земаат и анализираат во рамки на болничките лаборатории, институтите за јавно здравје и клиничките служби, медицинскиот факултет, пред сè за дијагностика, лекарска нега и третман и истражување.
Примероци најчесто земаат одделенијата за хематологија и микробиологија, патолошки лаборатории со ткивни биопсии, инфективно, онкологија, ендокринологија и други специјалистички служби. МАНУ најчесто соработува во анализите и публикациите. За разлика од поединечни истражувачки проекти од минатото, денешната пракса е повеќе регулирана во институционален контекст и во согласност со националните закони за здравство и етика.
Според Министерството за здравство, постоечките активности што вклучуваат биолошки материјал се предмет на строго нормативно регулирање, вклучително Закон за научноистражувачка дејност, правилници за клинички испитувања и упатства за транспорт и пакување на биолошки материјали. Но, во одредени случаи, со соодветна согласност и одобрување од етичка комисија, можат да се користат и за научни истражувања. Клучното прашање е: дали пациентите се доволно информирани за можноста нивниот материјал да се користи и надвор од првичната медицинска цел?
Информирана согласност – формалност или суштина?
Во македонскиот здравствен систем, како и во европската пракса, земањето биолошки примерок подразбира потпишување информирана согласност. Но, според дел од пациентите со кои разговаравме, таа често се сведува на формален потпис пред интервенција.
„Кога си исплашен од можноста за рак, не читаш ситни букви. Само потпишуваш“, вели една пациентка од Битола.
Правници за Пина.мк посочуваат дека согласноста мора да биде конкретна и јасна, особено ако примерокот се користи за истражување, а не само за дијагностика. Дополнително, обработката на биолошки примероци е поврзана и со заштитата на личните податоци, што ја отвора и улогата на Агенција за заштита на личните податоци.
Дали е дозволен извоз на биолошки материјал?
Извозот на човечки биолошки материјал за научни цели не е апсолутно забранет во европската пракса, но подлежи на строги правила, договори меѓу институции и етички одобрувања.
„Во институцијата нема договор за научна сорботка во којашто се испраќаат ткива или органи,“ вели за Пина.мк, директорот на Институт за судска медицина и криминалистика, Александар Станков.
Испраќањето на човечки биолошки материјали од Македонија во странство е дозволено, но останува недоволно транспарентно за јавноста. Иако законската рамка предвидува строги правила, од информирана согласност до одобренија од етички комисии, сепак не постои централизирана јавна евиденција за тоа колку примероци се извезуваат, за кои цели и во кои земји завршуваат.
Податоците се чуваат во институциите, додека надзорот го делат неколку органи. Во пракса, тоа отвора дилеми за контролата, злоупотребите и степенот на заштита на личните и биолошките податоци на граѓаните.
Во јавноста најголем одек имаше тврдењето дека во белешките на Епстин се споменуваат „мозоци“ од Македонија. Без дополнителен контекст, оваа формулација звучи сензационалистички и застрашувачки. Експертите по патологија објаснуваат дека мозочно ткиво може да се донира за научни истражувања на пример, за проучување на невродегенеративни болести, но исклучиво со претходна согласност од донаторот или неговото семејство и во строго регулирани услови.
„На Медицинскиот факултет имаше Етички комитет којшто даваше дозвола да се врши транспорт на мозоци за научни цели“, објаснува за Пина.мк, професорот Алексеј Дума, поранешен прв човек на Институтот за судска медицина.
Тој посочи дека морало сериозно образложение да се напише за ткивото да се прати. И тогаш имало шпекулации дека се носеле мозоци за трансплантација и продажба на црн пазар, но како што објасни, мозок не може да се трансплантира.
„Во тоа време во Македонија годишно се правеа околу 350 обдукции, од нив десетина пациенти биле со шизофренија или извршиле самоубиство. Што значи дека од онаа банка од 1.000 ткива, 10 проценти се ткива од кај нас,“ вели професор Дума.
Во Македонија, засега нема јавно достапни информации за постоење формална „банка на мозоци“, ниту за системска соработка со американски универзитети во таа област. Но отсуството на информации дополнително ја храни недовербата.
Сиви зони и институционална тишина
Еден од проблемите што се наметнува е недостигот од транспарентност. Додека во дел од европските земји постојат јавно достапни регистри на биобанки и истражувачки проекти, во Македонија информациите се скромни.
Недовербата дополнително се продлабочува кога институциите реагираат доцна или со штури соопштенија. Во ваков амбиент, шпекулациите лесно стануваат „факти“ во очите на јавноста.
Од една страна, научните истражувања зависат од биолошки примероци. Тие се клучни за развој на нови терапии, подобра дијагностика и разбирање на болести. Без нив, медицината не би напредувала. Од друга страна, пациентите имаат право да знаат што се случува со нивниот материјал, односно каде се чува, колку долго, за кои цели и дали може да биде испратен надвор од државата.
„Не сум против наука. Ако мојот примерок може да помогне некому – немам проблем. Но сакам да знам и да одлучам“, вели пациентот Ацо.
Токму во таа тензија, меѓу потребата од истражување и правото на информиран избор лежи суштината на проблемот.
Потребата од јасни правила и јавен регистар
Експертите со кои разговаравме се согласни дека решението не е во паника, туку во јасни процедури и транспарентност. Сметаат дека е неопходно детална и разбирлива информирана согласност, јавно објавени податоци за одобрени истражувања, централен регистар на извоз на биолошки примероци, редовен надзор од независни тела. Тврдат дека без тоа, секоја нова информација, проверена или не, ќе предизвикува ист бран на сомнеж.
Случајот со споменувањето на „мозоци“ од Македонија во белешките на Епстин можеби нема да резултира со кривична одговорност или скандал. Јавното обвинителство ќе истражува имало ли пропусти и злоупотреби при добивање дозволи и согласности за испраќање на мозоци во Америка за научно истражувачка дејност. Обвинителството за гонење на организиран криминал и корупција ќе прибира официјални информации од надлежни институции за расветлување на случајот. Но, случајот веќе направи нешто друго – отвори прашање што досега ретко се поставувало гласно.
Иако временската дистанца е неколку децении, министерот за здравство Азир Алиу информираше дека формирал работна група да испита дали се запазени процедурите за прибирање и испраќање мозоци во САД на Универзитетот Колумбија. За истражувачкиот проект кој е почнат во 1996 година, новинарката Менче Точи ја истражувала темата, но, вели дека тогаш институциите биле затворени за каква било изјава.
Работата со биомедицински примероци во Македонија е регулирана со Законот за здравствена заштита, Законот за заштита од заразни болести и Законот за земање и пресадување делови од човечкото тело, како и со повеќе правилници на Министерството за здравство. Но, сепак, додека институциите не понудат јасни и проверливи одговори, сомнежот ќе продолжи да живее, не само во коментарите на социјалните мрежи, туку и во тивките прашања на секој пациент што потпишува формулар пред да му биде земена биопсија.
Автор: Наташа Гркова Петрушевска
- Текстот е изработен во рамки на Програмата за жени новинари на ПИНА
