Дивна Танев од Струмица веќе 25 години е инвалид. Како лице со трајна попреченост принудена е на секои шест месеци до една година да оди на комисиски прегледи со кои ќе докаже пред институциите дека е со инвалидитет, за да се стекне со законското право на додаток за попреченост.
Иако Македонија е потписник на Конвенцијата на ОН за правата на лицата со попреченост сè уште нема Централен регистар за лица со траен инвалидитет кој би овозможил прецизна евиденција на бројот, видот и потребите на лицата со попреченост. Недостигот на ваква база на податоци доведува до нееднаков пристап до услуги, слабо планирање на програмите и невидливост во јавните политики.
Една од услугите на кои особено влијае непостоењето на ваков Регистар е континуираната потреба лицата со попреченост да одат на комисиски прегледи за добивање на туѓа нега или мобилност и да ги обновуваат документите на шест до 12 месеци за да докажат пред институциите дека се со траен инвалидитет.
„Овој Регистар нам ни е потребен како на лица со попреченост, за да ја намалиме бирократијата при вадење документи, при одење на комисиски прегледи за нега, мобилост или таканаречен додаток за попреченост по ново, за да ни ги упростат работите и да не одиме на секој шест или 12 месеци на Комисија. Тоа е голем наш проблем и мислам веќе дека редно е да се направи тој Национален регистар на лица со попречност“ – истакнува Дивна Танев која како лице со инвалидитет е и претседател на Здружение „Мобилност“ – Струмица.
Со години се ветува Регистар за лица со трајна попреченост, а околу пет години се чека негово изготвување
Се менуваат политичките гарнитури, но останува ветувањето дека ќе се изработи Регистар за лица со трајна попреченост. Танев посочува дека во предизборие надлежните се најгласни кога станува збор за изработка на Регистарот.
Според ветувањата од надлежните институции околу пет години се работи на Регистарот кој никако да се заврши, а инаку во голема мера би им го олеснил животот на лицата со инвалидитет.
„Само знаете кога нѐ контактираат сите – пред избори. Нели кога се пред избори ни се ветува сѐ и сешто, и после тоа ние сме заборавени. Како и секогаш. Секој пат е така. Пред избори сите доаѓаат, сите партии доаѓаат „вака ќе биде, така ќе биде, ќе биде, ќе се среди“. Пак ќе кажам, веќе тоа го зборуваме, не знам колку години уназад тој Национален регистар да се заврши. Не е толку тешко да се мапираат лица со попреченост низ државата“ – вели Дивна Танев.
Низ низа административни перипетии поминуваат лицата со траен инвалидитет да добијат право што им следува
Долг и макотрпен е процесот за добивање туѓа нега или додаток за попреченост во Македонија. Најпрво, за едно лице со попреченост да се стекне со тоа законско право потребно е да оди на комисиски преглед каде треба да добие три потписи од лекари специјалисти дека има потреба од таков додаток, но пред комисискиот преглед, доколку станува збор за лице со телесен инвалидитет, потребно е да има добиено инвалидска количка од Здравствениот фонд што е услов за да се здобие со додаток за попреченост. Потребниот документ не треба да е постар од шест месеци, а матичниот лекар треба да изготви формулар за нега кој лицето треба да го пополни. Потоа се чека термин. Чекањето термин може да трае и до неколку месеци.
„Термините се навистина многу малку, иако, веќе околу три години наназад, се работи со децентрализација на Центар за социјални работи“ – вели Танев.
Лицето кое оди на Комисија за додаток за попреченост плаќа 1.250 денари, потоа Комисијата ги разгледува документите. За добивање на нега не треба присуство, меѓутоа за додаток за попреченост потребно е лицето да е присутно. Потоа Лекарската комисија одлучува дали ќе се стекне лицето со право на додаток за попреченост на шест месеци, година дена. Решението со одлуката пак додека го добие лицето, може да поминат и до седум месеци.
Вака некако изгледа административниот пат кој треба да го поминат лицата со инвалидитет за да се стекнат со законско право.
„Во последните пет, шест години и не сум слушнала дека некој се стекнал со трајно право на туѓа нега и додаток за попреченост“ – посочува Дивна Танев и додава дека токму затоа треба да се изготви тој Национален регистар за веќе да ги нема тие бирократски работи и стресот низ кои поминуваат додека траат тие процедури.
„Нас ни е многу тешко, значи, архитектонски бариери, бирокрација, документи вадење, тоа е губење време и секако финансии, секој не е способен сам да оди, треба превоз или некој да го води, да го носи“ – истакнува Дивна посочувајќи на финансискиот товар кој доаѓа со оваа процедура.
„Има лица, на пример, само што живеат со овие додатоци, не се способни за работа, ако се 100% инвалиди, телесни инвалиди, лица со телесна попреченост или слепи, или лица со интелектуална попреченост, коишто не можат да се вработат, навистина е потребно да се изработи што побрзо тој Регистар“.
Додатокот за попреченост е од голема важност за лицата со инвалидитет бидејќи е услов за да се стекнат и со правото на персонални асистенти кои пак се исто така многу значајни за овие лица бидејќи ги придружуваат за одење на лекар, за вадење документи, но и за социјализација.
За додаток за попреченост се одбиваат лица со инвалидитет без образложение
„Последен пример наш член од скоро ампутирана десна потколеница, пред тоа имаше остеомелит на ногата што е многу тешка болест, бактерија што тешко се лечи, оди вади документи за Комисија за додаток за попреченост, оди на Комисијата и Комисијата го одбива, не знам зошто, која е причината за да го одбива, затоа што оди и со штаки, или има собна количка? Без разлика какви и помагала да користиме, ние сепак сме лица со попреченост. Лице без еден долен екстремитет. Ние не можеме да се споредиме со здрави луѓе, не сме толку мобилни. Без долни екстремитети или со церебрална парализа, има многу случаи, не знам зашто ги одбиваат, не ми е јасно зашто. И зашто не им даваат трајно решение за да се стекнат со право на додаток за попреченост затоа што таа е фактичката состојба, кај нас не може ништо да се подобри, може само да се влоши со текот на годините, здравствената состојба“ – посочува Танев додавајќи дека на решенијата пишува дека лицето се одбива да се стекне со право за додаток за попреченост, но нема никакво објаснување, образложение зошто и како. Лицето има право повторно да поднесе документи за да се стекне со тоа право, меѓутоа тоа е малтретирање, бирокрација, документи, одење за Скопје со придружник, со некој од семејството – раскажува Дивна.
Без Регистар лицата се изложени на финансиски и психолошки последици
Голем терет финансиски но и психолошки за лицата со инвалидитет е да поминуваат низ истите процедури на шест до 12 месеци. Стресот доаѓа од таму што овие лица зависат од тие додатоци кои изнесуваат 9.800 денари. Негата пак е поделена во категории од 5.800 денари, 6.000 денари и 6.400 денари. Па доколку лицето е невработено или не зема пензија тоа е единствениот приход за преживување што според лицата со попреченост воопшто не е доволна сума за да се преживее месецот.
Каде заглави процесот за изработка на Регистар за лица со траен инвалидитет?
Од Министерство за социјална политика, демографија и млади за ПИНА велат дека во тек е развој на софтверско решение на Регистарот за лица со попреченост.
„Согласно договорот со избраната софтверска компанија развојот треба да биде финализиран не подоцна од 30.06.2026 година“ – одговорија од Министерство за ПИНА, но оттаму не дадоа одговор зошто досега не е воспоставен Регистарот иако истиот се ветува околу пет години, сепак потенцираат дека во оваа фаза не се утврдени предизвици кои ќе доведат до доцнење на развојот на Регистарот.
Од „Мобилност“ – Струмица велат дека секогаш на прашања поврзани со Регистарот одговорот е дека „се изработува“ истиот, а според нив доколку на Пописот од 2021 година се евидентирале лицата со инвалидитет во секое семејство досега би се знаела точната бројка и би бил изработен Регистарот.
Од Здружението потенцираат и на уште една клучна работа кога се во прашање лицата со попречености, а тоа е вклучување на овие лица, здруженијата и нивните членови во креирањето на Закони за лицата со попречености, што инаку не е пракса.
„Ние најмногу си ја знаеме нашата мака. Затоа што можеме да им помогнеме, а со тоа и да си помогнеме на самите себеси, да си го олесниме животот, затоа што јас знам што ми треба во животот, како да си го упростам животот да ми е полесен, друго е кога некој друг ќе го креира Законот, друго е кога ќе учествуваат лицата со попреченост во креирање на тие закони или измени на закони или било што за да се олесни нашиот живот“ – вели Дивна од Здружението „Мобилност“.
Немањето Регистар влијае и на вработувањето на лица со попреченост
Лицата со попреченост треба да бидат пријавени во Агенција за вработување како лица со попреченост. Меѓутоа и тоа е процедура поради која е потребно да се оди на Комисија за да лицето добие проценка по член 2, за работоспособност каде повторно лицето е принудено да собира документација, да чека термини.
„Последните три, четири години многу малку лица со попреченост се вработуваат заради тоа малтретирање за лицата со попреченост, да добие термин, да среди документи да оди на Комисија, па Комисијата дали ќе му одобри, дали е работоспособен, без тоа не може да се вработи како лице со попреченост“ – појаснува Танев, додавајќи дека иако фирмите коишто ги вработуваат лицата со попреченост имаат субвенци коишто ги користат од државата, сепак се случува ненавремено и нередовно рефундирање на личните доходи со придонеси поради што работодавците се плашат да вработуваат, а одовде и лицата тешко доаѓаат до вработување.
Танев истакнува дека проблем е и кога оди лице со попреченост со трајно оштетување на Комисија за пензија, каде повторно се случува да дојде до одбивање иако во Законот децидно стои „лице, трајно оштетено, над 50% го следува инвалидска пензија без оглед на стажот“. Оттука, според Танев со Национален регистар би се разграничиле и промениле многу работи и кога е оваа проблематика во прашање.
Без Регистар нема точна бројка за бројот на лица со попреченост во Македонија
Во Македонија не се знае точна бројка на лица со попреченост иако се претпоставува дека изнесува некаде околу 200.000 или 10% од населението.
Според Здружението „Мобилност“ од Струмица пописот бил шанса да се дојде до бројка за да се изготви Регистарот бидејќи бројот од Центарот за социјални грижи не може да биде релевантна бројка.
Во „Мобилност“ – Струмица членуваат околу 390 лица од југоисточниот регион, но бројката исто така не е конечна.
„Членуваат претежно лица со телесна попреченост и комбинирана попреченост – интелектуална и телесна попреченост, меѓутоа не е тоа точна бројка затоа што не се сите лица од нашата општина и другите струмички општини зачленети во Здружението. Мислам дека сигурно уште толку бројка има на лица со попреченост низ Срумица и другите општини. Не е точна бројка, не може врз бројката на членовите во Здруженијата да се оформи некој Регистар на национално ниво.“
Придобивки од воспоставување на Регистар за лица со траен иналидитет
Без Регистар државата не ја знае ниту реалната слика за бројот на лица со попречност, ниту пак знае какви политики, да води без таа бројка. Од подобра координација меѓу институциите, поголема правична и ефикасна административна постапка, целосен и побрз пристап до права и услуги, политика заснована на податоци, намалување на злоупотреби во системот, до подобра распределба на стручен кадар, социјална инклузија и еднаквост и меѓународна усогласеност – бројни се придобивките од воспоставување на Регистар за трајна попреченост кои Министерството за социјална политика, демографија и млади ги потврди и посочи.
Од Министерството до ПИНА доставија осум точки кои би биле придобивки од воспоставен Регистар за лица со трајна попреченост:
1. Подобрување на координацијата меѓу институциите
– Регистарот овозможува централизиран пристап до податоци и ја намалува
потребата од движење на лицата со попреченост помеѓу повеќе институции.
– Ќе се елиминираат дупликатите и паралелизмот во работењето на комисиите и
институциите.
– Ќе се олесни меѓу-институционалната размена на податоци преку дигитална
платформа, наместо физичко носење документи.
2. Поголема правична и ефикасна административна постапка
– Намалување на бирократските пречки преку елиминирање на потребата за
повеќекратно доставување на иста документација.
– Обезбедување на една централна проценителска комисија, наместо повеќе
различни комисии за секое право, што ќе ја подобри ефикасноста и ќе ги скрати
роковите.
– Ќе се зголеми транспарентноста и следење на процесите, со јасни рокови и
отчетност.
3. Полесен и побрз пристап до права и услуги
– Регистарот ќе обезбеди автоматизирана проверка на правата и условите за нивно
остварување.
– Ќе овозможи навремен пристап до услуги како што се здравствена заштита, лична
асистенција, помош и поддршка во заедницата и државни додатоци.
– Ќе се намалат времето и трошоците за поднесување барања и следење на статусот
на предметите.
4. Политики засновани на податоци
– Ќе се овозможи создавање и имплементација на политики и мерки базирани на
реални податоци, со целосна слика за бројот, видот на попреченост и географската
распределеност на лицата со попреченост.
– Ќе се подобри планирањето на ресурсите, особено во здравствените, образовните
и социјалните служби.
– Ќе се идентификуваат области и групи кои се недоволно опфатени со постојните
политики.
5. Намалување на злоупотребите во системот
– Преку централизиран и дигитален пристап ќе се намали можноста за злоупотреба
на правата, особено во делот на користење на право на туѓа нега и помош без
соодветен основ.
– Системската проверка на податоците ќе ја зголеми правичноста и ќе го зајакне
кредибилитетот на системот.
6. Подобра распределба на стручниот кадар
– Со дигитализација и централизација, ќе се намали потребата од голем број
стручни лица и комисии, особено во услови на недостиг од кадар во
внатрешноста.
– Ќе се овозможи ефикасна распределба на достапните стручни капацитети според
потребите и обемот на работа.
7. Социјална инклузија и еднаквост
– Регистарот ќе помогне во идентификација и инклузија на лица кои досега биле
исклучени од системот поради административни или инфраструктурни пречки.
– Ќе се создаде подобра основа за имплементација на инклузивни политики во
образованието, вработувањето, социјалната заштита и другите сфери.
8. Меѓународна усогласеност
– Регистарот е во согласност со стандарди и добри практики препорачани од ОН и
ЕУ, и претставува чекор напред во исполнувањето на Конвенцијата за правата на
лицата со попреченост.
– Ќе овозможи подобро пријавување и следење на обврските кон меѓународните
тела и донатори.
Со предизвици е поплочен патот на лицата со попречености во Македонија
Почнувајќи од стигмите и предрасудите, па сѐ до инфраструктурни предизвици, предизвици во образование, здравство и секојдневието, бројни се предизвиците со кои се соочуваат лицата со попреченост во Македонија. Здруженија, граѓански организации и индивидуалци секојдневно апелираат и ги потенцираат предзивиците на лицата со попречености со цел системски промени, сепак инститциите се тие кои немаат слух за оваа категорија на граѓани.
„Бугарија и Србија секако предничат пред нас, малку се понапред од нас, а веќе за западните држави да не ви зборувам во какви услови живеат лица со попреченост, од превоз бесплатен, транспорт од дома до болница со количка, со специјално комбе, тие се милион светлосни години пред нас“ – заклучува за крај Дивна Танев.
Авторка: Љубица Иванова
- Текстот е изработен во рамки на Програмата за жени новинари на ПИНА
